Fandom

Yeni Wiki

Sûzinak makamı

67.056pages on
this wiki
Add New Page
Talk0 Share

A) Geçmişte Sûzinâk Makamı

Zirgülesiz ve Zirgüleli olarak iki türü bulunan Sûzinâk makamı III. Sultan Selim Han döneminin bir buluşudur.

Tarihi kayıtlar bize Sûzinâki bulanın adını vermiyor ise de, elimizde bulunan eserlerden anladığımıza göre, aynı dönemin üç büyük bestekârından biri tarafından bulunmuş olacağı işaretini veriyor. Bu üç bestekâr Seyyid Ahmet Ağa (1728-1794), Abdülhalim Ağa (1720-1814), ve Küçük Mehmet Ağa'dır (?-1800).

Her üç bestekârın Sûzinâkten olan besteleri arasında bir ayrım yapmak, zaman yönünden birinin evvel, diğerinin sonra bestelemiş olduğunu söyleyebilmek mümkün değildir. Ancak, yine bu bestekârlar tarafından bestelenen Sûzinâk eserlerde, Zirgüle kullanılmadığı görülüyor. Zirgüle kullanılması kısa bir süre sonra başlamaktadır.

Seyyid Ahmed Ağa, ağır çenber usulünde bestelediği "Bezm-i ağyara varub, zevk u safa niyetine" güfteli Sûzinâk bestesinde Zirgüle kullanmamıştır. Yapılan tesbitlere göre, Seyyid Ahmed Ağa'nın bundan başka Sûzinâk eseri yoktur.

Abdülhalim Ağa, Sûzinâkten iki eser bestelemiştir: Sûzinâk nakış ağır semai ve Sûzinâk saz semaisi. Abdülhalim Ağa da bestelerinde Zirgüle kullanmamıştır.

Küçük Mehmet Ağa, Sûzinâkten "Rûz ü şeb ah eylemekten çâk-çâk oldum" güfteli muhammes bestesinde, "Kapılır her gören ol şuh-ı cihan âşûbu" güfteli ağır semaisinde ve "Ey dil, heves-i vuslat-ı canan sana düşmez" güfteli yürük seamisinde yine Zirgüle kullanmamıştır.

Tanburi Emin Ağa da (1750-1814) devr-i kebir usulünde bestelediği Sûzinâk peşrevi ile saz semaisinde Zirgüle kullanmamıştır.

Hammamizâde Hacı İsmail Dede Efendi ve öğrencisi ve yakın arkadaşı Dellalzâde Hacı İsmail Efendi ise, Sûzinâkten besteledikleri eserlerde Zirgüle perdesini kullanmaya uygun bulmuşlardır.

Şu kısa tarihi süre içinde, Zirgüleli Sûzinâk makamının daha sonra kullanılmış olduğu tesbit edilmiş olmaktadır. (1)

B) Rauf Yekta Bey'de

Rauf Yekta Bey Türk Musikisi adlı kitabında Sûzinâk Makamının dizisini aşağıda bulunan şema ile gösteriyor. Sayfanın altında ise Rauf Yekta Bey'in Sûzinak makamının seyrine örnek bulunmaktadır.(Örnek Nota) (2)


C) Arel-Dr.Ezgi Sisteminde

Bu makamın dizisi mülayimdir. Pestten tize doğru nağmelerinin adları Rast, Dügâh, Segâh, Çarigâh, Nevâ, Hisar, Eviç, Gerdâniye'dir; Nota isimleri ise sol, la, fazla bemollü si, do, re, bakiyye bemollü mi, bakıyye diyezli fa, sol'dur.

Sûzinâk dizisi pest tarafta bir rast beşlisine tiz tarafta bir hicaz dörtlüsünün ilâvesinden doğmuştur.


Makam sâit ve nazil olarak karışık bir surette kullanılmıştır. Güçlü ses besinci (Nevâ-re) dir. Makam ekseriya güçlüden baslar, Hicaz dörtlüsü ile rast beşlisinde karışık bir surette gezinerek Nevâda asına kalır ve sonra yine dizide seyrederek durakta karar eder.

Sûzinâk dizisinin sesleri aralığı pestten tize doğru:

(1) taninî (2) büyük mücennep (3) küçük mücennep (4) taninî (5) küçük mücennep (6) artık ikili (7) küçük mücenneptir.

Durağa nazaran aralıkları

(1) taninî (2) büyük üçlü (3) tam dörtlü (4) tam beşli (6) orta altılı (7) yedili (8) sekizlidir.


Sûzinâk dizisini mevkiinde yazmak için, tabiî çarigâh dizisinin beşinci sesinden tize doğru yazılacağı sebeple onun ve çarigâhın nağmelerinin aralıklarını birbiri ile karşılaştırırız : sûzinâkin ikinci ve üçüncü seslen beyni bir büyük mücennep, çargâhın altıncı yedinci nağmelerinin aralığı ise bir taninî olduğundan onun yedinci sesine bir fazla bemolü koymakla büyük mücennebi elde ederiz ; Sûzinâkın besinci altıncı nağmelerinin mesafesi bir küçük mücennep, çargâhın ikinci üçüncü seslerinin arası bir taninî olup onun üçüncü sesine bir bakiyye bemolu vaz'ile küçük mücennebi husule getirmiş oluruz; sûzinâkin altıncı yedinci nağmelerinin aralığı bir artık ikilidir; demin çarigâhın üçüncü sesine koymuş olduğumuz bakiyye bemolü ile bir büyük mücennep husule gelmiştir, imdi çargâhın dördüncü sesine bir bakiyye diyezi ilâve etmekle büyük mücennebi artık ikiliye kalbetmiş oluruz ve çarigâhın yedinci sesine koymuş olduğumuz fazla bemolü ile Sûzinâk dizisinin üçüncü dördüncü nağmelerinin buudünü küçük mücennep yapmış olduk. Her iki dizide diğer aralıklar birbirinin aynıdır. İşte yukarıda bildirdiğimiz veçhile çarigâh dizisinin yedinci nağmesine bir fazla bemolü, üçüncü sesine bir bakiyye bemolü, dördüncü nağmesine bir bakiyye diyezi koymakla Sûzinâk dizisini mevkiinde yazmış oluruz. (3)

D) Abdülkadir Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR : Çoğunlukla Çargâh veya Nevâ, bazen da ıskalanın uygun düşen perdesinden terennüme başlayıp Rast perdesinde karar verir.

ISKALA : Sûzinâk makamının iki ayrı türü ve bunlara bağlı ıskalaları vardır.


SUZİNAK- 1. Tür ÇIKIŞ ISKALASI

Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast 0 1 Dügâh 1 1800 1,125 Segâh 1 3400 1,250 Çargâh 1/2 4400 , 1,333 Nevâ 1 6200 1,500 Hisar 1/2 7300 1,612 Eviç 1,5 9600 1,875 Gerdâniye 1/2 10600 2

 6 ses     

İNİŞ ISKALASI

Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast 0 1 Dügâh 1 1800 1,125 Segâh 1 3400 1,250 Çargâh 1/2 4400 1,333 Nevâ 1 6200 1,500 Hisârek 1 7800 1,667 Acem 1/2 8800 1,778 Gerdâniye 1 10600 2

6 ses   

Buradaki Sûzinâk iniş ıskalasının Rast iniş ıskalasından aralık bakımından hiç farkı yoktur. Çıkış ıskalasının özelliği, Rast çıkış ıskalasından farklı olarak, Sûzinâk'de Hisârek yerine Hisar perdesi kullanılmış olmasıdır. ( Zirgüleli Sûzinâk makamı kastedilmektedir.)


SUZİNAK - 2. Tür

ÇIKIŞ VE İNİŞ ISKALASI

Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast 0 1 Zengûle 1/2 1100 1,074 Segâh 1,5 3400 1,250 Çargâh 1/2 4400 1,333 Nevâ 1 6200 1,500 Hisar 1/2 7300 1,612 Eviç 1,5 9600 1,875 Gerdâniye 1/2 10600 2

6 ses   

Önceleri Sûzinâk makamının bu ikinci şekli fazla rağbet görmemişken son zamanlarda bu ıskala daha fazla kullanılmağa başlanmıştır. Bununla beraber birinci şekil, Sûzinâk makamının seyrine daha uygun ve daha makbuldür. Birçok eserlerde her iki ıskalanın karışık olarak kullanıldığı ve böylece esere değişik bir renk verildiği de görülmüştür. Bu şekilde de makamın seyrine bir aykırılık olduğu söylenemez. Nota yazılırken Eviç perdesine mahsus olan Diyez işaretiyle Hisar perdesine mahsus Bemol işareti baş tarafa birlikte yazılır; öbür arızalar arada gösterilir.

SEYİR VE ÇEŞNİ : Çargâh ve Nevâ perdeleri üzerinde kısa duruşlar yapıp Hisar ve Eviç perdelerini kullanarak tize doğru Gerdâniye ve Muhayyer perdelerine kadar çıkar ve tiz tarafta Sünbüle perdesini de kullandıktan sonra aynı şekilde Nevâ perdesine kadar iner. Burada da kısa duruşlar yaptıktan ve Nevâ perdesini belirli bir şekilde kullandıktan sonra aynen Rast makamı gibi Hisârek ve Acem perdelerini kullanarak Nevâ, Çargâh, Segâh ve Dügâh perdeleriyle peste doğru iner ve Rast perdesinde karar verir. Makamın çeşnisi Hisar ve Eviç perdelerini kullanmak ve Nevâ perdesinde duruşlar yapmakla meydana gelir.(4)

E) Günümüzde Sûzinâk Makamı seyir ve çeşnisi.

Sûzinâk makamı inici-çıkıcı bir seyir oluşturur. Eserlere baktığımızda, Nevâ perdesinin hemen gösterildiği, çoğu kez Nevâdan başlandığı görülür. Nevâ perdesini göstermeyen bir Sûzinâk esere rastlamak mümkün değildir, çünkü Nevâ perdesi Sûzinâk makamının güçlü perdesidir.

Sûzinâk, Rast perdesi üzerine konulmuş bir Rast beşlisi ile Nevâ üzerinde bulunan bir Hicaz dörtlüsünün birleştirilmesiyle oluşturulmuştur.

Arel sisteminde, Sûzinâk makamı basit bir makam olarak tesbit edilmiştir. Zirgüleli (Zengûleli) Sûzinâk ise, Zirgüleli Hicaz makamının Rast perdesine göçürülmüş bir şekli olması itibari ile şed makam olarak görülmüştür.

Güçlüden başlayan Sûzinâk, daha çok Nevâ tarafındaki seslerde ve Hicaz dörtlüsü içinde ilk seyirlerini gösterir. Bu sırada Hicaz Hümayun makamının seyirleri ile karşılaşırız. Hatta, Nim Hicaz perdesi alarak, Nevâda Hümayunlu asma kararlar verildiği vardır. Karara doğru, Çargâh perdesinde asma kararlar verilerek Nikriz geçkisinin yapıldığı olur. Bu arada Segâh perdesi önemli bir asma karar perdesi olarak kendini gösterir. Karar için Segâha doğru pestleşmede ve bu perdede sıkça asma kararlar verilmesi, Hüzzam makamını hatırlatır bir çeşniye doğru gidişten kaynaklanmaktadır. Ne var ki, Sûzinâkte Hüzzam makamının çeşnisini bulmak mümkün değildir. Segâh perdesinden sonra Rasta inilerek, Rast çeşnisi içinde kesin karara varılır. Bu icra sırasında, Nevâ üzerinde Hicaz arızaları kaldırılarak Acem ve Hüseynî (çoğu zaman Dik Hisar) perdesinin açılması ile Rast makamına daha kolay ve yumuşak bir geçiş elde edilmesi de icrakâr ve bestekârlar tarafından çokça kullanılan önemli ve çok güzel bir geçki şeklidir.

Burada, dizileri aynı olan Hicazkâr makamı ile Zirgüleli Sûzinâk makamının seyir ve çeşnilerini birbirinden ayırmak zorunluğu olduğu her zaman düşünülmelidir. Zirgüleli Sûzinâk da tıpkı Zirgülesiz Sûzinâk seyir ve çeşnisini verir. Aradaki fark, karara doğru Zirgüle perdesinin kullanılmasıdır. Hicazkârda ise, seyrin Gerdâniyeden başladığını ve Gerdâniye etrafındaki ve özellikle daha tiz seslerde seyirler gösterildiğini, diğer bir deyimle, Nevâ üzerinde kurulu Hicaz Hümayun makamının güçlüsünün üzerinde bulunan Bûselik beşlisi içinde ilk çeşninin verildiğini her halde ihmal etmeden icra etmek zorunluğu vardır. Bu seyir farkları çeşninin de çok değişik olmasını sağlamış olur.

Sûzinâk, tizde Gerdâniye üzerinde Bûselik beşlisi içinde genişleme gösterebileceği gibi (bu tür genişlemelerde çoğu zaman Hicaz Hümayun makamının tiz seslerinde seyirler yapılır), pestte Rasttan başlamak suretiyle değişik makamlara geçkiler yapıldığı görülmektedir.

Sûzinâk, Rasttan peste doğru geniş alanda bir seyir göstermez. Yeden olarak Irak perdesini kullanır ve daha peste inmez.(5)

Sûzinâki donanımda, Segâh, Hisar ve Eviç perdelerinin arıza işaretleri ile gösteririz.


F) Sûzinâk Makamının Seyrine Örnek



Kaynaklar : (1) Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :189 YKY 2000, İstanbul (2) Râuf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa : 77 , Pan Yay. (3) Dr. Suphi Ezgi, Nazari Ameli Türk Musikisi, Cilt 1, Sayfa : 121, Yıl :1933 (4) Ekrem Karadeniz, Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, Sayfa : 87 İş Bankası Yay, 1983 (5) Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :190 YKY 2000, İstanbul (6) Râuf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa : 77 , Pan Yay.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Also on Fandom

Random Wiki